صنعت گردشگری یکی از جذابترین صنایع از نظر کارکرد و درآمد به حساب می آید. در سال ۲۰۲۱، سهم سفر و گردشگری در تولید ناخالص داخلی جهانی تقریباً ۵.۸ میلیارد دلار آمریکا بود. بنابراین با در نظر گرفتن میزان سودآوری این صنعت، بسیاری از کشورها انگیزه سرمایه گذاری در سیاست هایی را دارند که توسعه سفر و گردشگری را امکانپذیر می کند. تعریف صنعت گردشگری از این جهت با دشواریهایی روبرو است که برخلاف سایر صنایع، یک محصول مشخص زیر مجموعه این صنعت وجود ندارد.
صنعت گردشگری در واقع شامل بسیاری محصولات و خدمات ترکیبی و متنوع از جمله محل اقامت، حمل و نقل، جاذبه های طبیعی و تمدنی، شرکت های مسافرتی و غیره می شود. گردشگری و توریسم در کُنه خود به معنای سفر و اقامت کوتاه مدت در شهر یا کشوری به جز محل اقامت دائمی است و در مفهوم وسیع آن، زمانی گردشگری معنا میشود که افراد کمتر از یک سال متوالی در مکانهایی خارج از محیط معمولی خود سفر میکنند و به دلایل تفریحی، تجاری، بهداشتی و… در آنها اقامت میکنند.
در سال ۲۰۲۲، کشورها و مناطق پیشرو در شاخص توسعه سفر و گردشگری (TTDI) ژاپن، ایالات متحده و اسپانیا بودند که هر کدام از ۷ امتیاز ۵.۲ را بدست آوردند. اگرچه سفر و گردشگری به طور قابل توجهی به تولید ناخالص داخلی جهانی کمک می کند، اما هر دو به شدت تحت تأثیر همه گیری جهانی ویروس کرونا (COVID-19) قرار گرفتند که در اوایل سال ۲۰۲۰ آغاز شد.
صنعت گردشگری امروزه نقش و اهمیت بسیاری در افزایش درآمد و گردش مالی کشورها دارد به نحوی که گفته می شود این صنعت پس از صنعت نفت و خودروسازی، سومین صنعت مهم دنیا به حساب میآید؛ گفته می شود رشد این صنعت از آنچنان شتابی برخوردار است که ممکن است در آینده نزدیک به صنعت نخست جهان تبدیل شود.
یکی از زیرشاخه های صنعت گردشگری، شامل سفری است که برای دریافت دوره درمان، جراحی، مراقبت یا مشاوره پزشکی به کشور دیگری انجام می شود. این همچنین شامل سفرهایی است که با حفظ یا تقویت سلامت فیزیکی و درونی فرد مرتبط است. درمانهای پزشکی و هزینههای آنها در هر کشوری بستگی به عوامل زیادی دارد و از این رو هزینه ها در هر کشوری ممکن است با دیگری تقاوت قابل توجهی داشته باشد، از سوی دیگر برخی از کشورها به داشتن تخصص در نوع خاصی از روشهای درمان، متدهای جراحی و یا توصیههای پزشکی معروف و سرآمد سایرین هستند، و یا ممکن است در شرایط مشابه به لحاظ روش، هزینه های برخی از آنها بسیار گرانتر از دیگران باشد. افزایش هزینه های مراقبت های بهداشتی در کشورها به نوبه خود یک محرک اصلی برای بازار صنعت گردشگری است زیرا بیماران می توانند با کسری از هزینه، همان درمان را در یک کشور خارجی دریافت کنند.
اندازه بازار جهانی گردشگری پزشکی در سال ۲۰۲۲ حدود ۱۱۵.۶ میلیارد دلار تخمین زده شد و انتظار میرود تا سال ۲۰۳۲ به حدود ۳۴۶.۱ میلیارد دلار برسد و با نرخ رشد مرکب سالانه ۵۹/۱۱ درصد در دوره پیشبینی شده ۲۰۲۳ تا ۲۰۳۲، رشد قابل توجهی داشته باشد.
کانادا یکی از مقاصد توریستی محبوب در صنعت گردشگری سلامت است و صنعت توریسم پزشکی آن یکی از قوی ترین ها در جهان است. در مرتبه بعدی سنگاپور یکی دیگر از کشورهایی است که رتبه بالایی در شاخص گردشگری پزشکی دارد. ژاپن، اسپانیا، انگلیس و امارات متحده عربی و سپس کاستاریکا از بهترین های جهان در زمینه گردشگری پزشکی و سلامت محسوب می شوند.
توریسم درمانی در کشورهای جهان شامل طیف وسیعی از خدمات درمانی و سلامت میشود. از رایجترین و محبوبترین خدمات در این حوزه که افراد برای دریافت آن سفر می کنند می توان به جراحی چشم و قلب، درمانهای مرتبط با سرطان، جراحیهای زیبایی، دندانپزشکی، درمان ناباروری، پیوند عضو و آب درمانی اشاره کرد.
ایران اسلامی از دیرباز مهد رشد و ایجاد علوم پزشکی بوده است. در منابع کهن، همواره ضمادهای سنتی ساخت ایران و روشهای درمانی پزشکان ایرانی مورد اتکا و ارجاع دانشمندان بوده است. هم اکنون نیز جمهوری اسلامی ایران دارای ظرفیت ها و مزیت های بسیاری در زمینه وجود پزشکان حاذق و بیمارستانها و مراکز مجهز درمانی است. در حال حاضر ۲۴۷ مرکز درمانی در ایران مجوز گردشگری سلامت دارند و در رتبه بندی جهانی که توسط مؤسسه آمریکایی The American Journal of Medicine در خصوص گردشگری درمانی صورت گرفته، ایران با رتبه چهل و ششم در بین کشورهای جهان معرفی شده است.
هم اکنون افراد زیادی برای طی روند درمان خود از سراسر جهان به ایران سفر می کنند. بیشترین گردشگر سلامت مراجعه کننده به ایران مربوط به ۱۰ کشور همسایه شرقی و غربی و حاشیه خلیج فارس است. در بین این کشورها عراق و افغانستان در رتبه بالاتر و پاکستان، عمان، بحرین، ارمنستان و تاجیکستان در رتبههای بعدی قرار دارند و کشورهای مذکور مجموعاً مبدأ بیش از ۹۰ درصد گردشگران سلامت ایران بودهاند. طبق آمار وزارت بهداشت و درمان پزشکی ایران در سال ۱۴۰۱ از ۱۶۴ ملیت گوناگون و به عبارتی از ۵ قاره جهان گردشگر سلامت داشته است.
گردشگری سلامت به عنوان صنعتی ارزآور، یکی از صنایع پر ظرفیت کشورمان است، هم اکنون سالانه حدود یک میلیارد دلار به واسطه خدمات گردشگری سلامت وارد کشور میشود که این مبلغ علاوه بر مراکز درمانی و بیمارستانی به زنجیره هتلها، رستورانها، صنعت حمل و نقل و دیگر نهادهای خدماتی نیز تعلق میگیرد.
از مجموع ۲۴۷ مرکز درمانی که در کشورمان آماده پذیرش بیماران خارجی هستند، ۲۲۶ مرکز بیمارستان و ۱۸ مرکز به صورت (Day care) یا بستری کوتاه مدت و ۳ مرکز نیز خدمات دندانپزشکی ارائه میدهند. همچنین ۳۷ دانشگاه و دانشکده علوم پزشکی در ۲۸ استان کشور، امکان پذیرش و ارائه خدمات درمانی به بیماران خارجی را دارند.
اگرچه می توان به سادگی با برشماری امکانات پزشکی و مراکز و تجهیزات درمانی، ایران را یکی از سرآمدترین کشورها در حوزه پزشکی و تکنولوژیهای پزشکی روز دنیا معرفی کنیم اما با این حال کشورمان در گردشگری سلامت ضعف های بسیار دارد.
درحال حاضر طبق آمارهای رسمی حدود یک میلیون گردشگر سلامت وارد کشور میشوند که برآورد انجام شده از پتانسیل موجود رقم بسیار بالاتری را نشان میدهد اما هنوز سیستم و زیر ساخت مشخص و تعریف شده ای برای پذیرش و ارجاع این بیماران و گردشگران سلامت به مراکز درمانی وجود ندارد و آنها از طرق نامشخص و غیر اصولی وارد پروسه اخذ خدمات درمانی و سلامت می شوند. تعریف این سامانه و طراحی این سیستم یکی از حداقل نیازهای یک گردشگر سلامت است که بتواند از طریق کانال مطمئن و رسمی، اولا از خدماتی که می تواند دریافت نماید، مطلع شود و ثانیا روند آن برای بیماران تسهیل گردد. فقدان این سیستم و سامانه موجب آسیب جبران ناپذیری به این صنعت خواهد شد.
وقتی در کشورمان در زمینه های بسیاری از جمله جراحی های زیبایی، جراحی های چشم و عمل قلب و درمان ناباروری با وجود متخصصین حاذق خدمات ارزانی ارائه می گردد، چرا نباید با ساز و کاری مناسب این مزیت بزرگ را به اطلاع متقاضیان بیشماری که در جهان وجود دارند برسانیم.
هر گردشگر در هر نقطه از جهان می بایست بتواند با سهولت هزینههای مسافرت خود را بداند و در این باره آگاهانه تصمیم بگیرد.
به منظور رشد و ترقی قابل توجه در صنعت گرشگری جمهوری اسلامی ایران باید قادر باشد تا توانایی های رقبای خود را برای پیشتاز ماندن در بازار شناسایی کند. کدام عوامل و فاکتورها باعث موفقیت کانادا، سنگاپور، ژاپن و اسپانیا و یا امارات در جذب گردشگران سلامت شده است؟ آیا این کشورها در مقایسه با ایران از امکانات و تجهیزات گستردهتر و با کیفیت تر درمان برخوردارند و یا روش بهتری برای عرضه و فروش خدمات خود طراحی و پیادهسازی کرده اند؟
در این راستا نیازمند تجزیه و تحلیل و رصد دائمی نقاط و بخش های قابل بهبود در درمان پزشکی و سلامتی که وضعیت امیدوار کننده ای دارند هستیم و می بایست بهصورت مستمر روندهای رشد، روندهای منطقه ای و بازارها را برای گسترش حضور منطقه ای، ارائه سبد محصولات و خدمات و یا سرمایه گذاری شناسایی کنیم.
رصد و بررسی تغییرات مورد انتظار در وضعیت تقاضا در میان کشورهای منطقه و پیش بینی آن، مورد نیاز است تا بتوان استراتژی های توسعه خدمت مورد نظر را تنظیم کرد.
طبق پیش بینی های صورت گرفته، اندازه بازار جهانی گردشگری پزشکی در سال ۲۰۲۳ به ۳۱.۹۱ میلیارد دلار می رسد و انتظار می رود با نرخ رشد ترکیبی سالانه ۱۴ درصد طی سال های ۲۰۲۳-۲۰۲۷ رشد کند.
البته اهمیت این مسئله مورد توجه دولت هم بوده است و در این زمینه تفاهم نامههای زیادی با کشورهای مختلف امضا شده است اما تفاهم نامه کافی نیست و می بایست تمهیدات لازم جهت شکل گیری زیرساختهای لازم برای جذب گردشگر و ارائه خدمات انجام شود. هم اکنون ساختار و سیستم پذیرش گردشگر سلامت و متقاضیان مراقبت های بهداشتی مقرون به صرفه با کاهش زمان انتظار در کشورهای خارجی همراه با دسترسی به مراقبت های بهداشتی با کیفیت و درمان های پیشرفته پشتیبانی می شود.
