سـوال این اسـت کـه چگونه شـرایطی فراهم شـد کـه ترکیه کشـوری شـد که الان مشـاهده میکنیم؟
باید در مورد اینکه ترکیه چگونه ترکیه شد، در وهله اول آن را به عنوان یک پروسه در نظر بگیریم نه به عنوان یک پروژه؛ زیرا توسعه امری به خودی خود پروسه ای است. دوم، شماری از متغیرها و عوامل نقش کلیدی دارند. نمی توان آن را به چند عامل خاص محدود و محصور کرد. برخی متغیرها، متغیرهای سطح داخلی و ملی و برخی متغیرهای سطح منطقه ای، بین منطقه ای و بین المللی هستند که به شکل سیستماتیک، نقش اساسی در پیشبرد روند رو به رشد ترکیه ایفا می کنند. در حقیقت، بایستی سیاست توسعه ترکیه و روند آن را به شکل یک پکیج ببینیم. ملزومات این پکیج در هم تنیده و به شکل معناداری همدیگر را تقویت می کنند.
دیپلماسی و سیاست گذاری چه نقشی را در این چارچوب ایفا می کند؟
به نظر بنده و نظر بسیاری از کارشناسان حوزه ترکیه در جهان، ترکیه برای حفظ خود در جامعه بین الملل از هنر دیپلماسی چند جانبه، چند بعدی و چند وجهی در سطوح مختلف بر اساس «دیپلماسی نقطه قوت»خود بهره می گیرد. یعنی بر منابع و ظرفیت های خاصی تکیه کرده که ترکیه واجد آنهاست و از آنها برای تعامل، توازن، کاتالیزور ِ ماموریت های دیپلماتیک و کاری و شکل دادن ائتلاف حمایت و تشکیل نهادها بهره می گیرد.
مولفه ها و عناصر پیش برنده این دیپلماسی را بیشتر توضیح دهید. این که ترکیه چگونه از این دیپلماسی بهره میگیرد؟
برای درک بهتر این موضوع، سیاست های گردشگری ترکیه را توضیح می دهم که میتواند راهگشا و به نوعی تبیین کننده سایر سیاست های ترکیه باشد که نقش مهمی در ترکیه دارند. برای مثال، ترکیه از شمال با دریای سیاه، از غرب با دریای مرمره و دریای اژه، و از جنوب غربی با دریای مدیترانه مرز آبی دارد. دو تنگه آبی بسیار مهم و استراتژیک «بسفر» و تنگه «داردانل» نیز در حوزه سرزمینی ترکیه واقع شده است. «ساحل» و مرزهای گسترده آبی، یکی از منابع مهم ترکیه و دیپلماسی نقطه قوت آن است که ترکیه در این زمینه سرمایه گذاری و هدف گذاری های متعدد و مختلفی را کرده است. جذب توریسم، حفظ آن و گسترش رو به رشد آن، هدف استراتژیک همه دولتهای ترکیه بوده و هست. به شکل کوتاه عرض میکنم بر اساس همین سیاست توریسم، ساخت هتل های متعدد بر اساس استانداردهای جهان با مشارکت شرکت های جهانی در دستور کار ترکیه در درجه اول در شهرهای ساحلی و بعد در سایر شهرها قرار گرفت. الان همه شهرهای توریستی ساحلی از استاندادرهای نسبتا یکسانی در زمینه هتل و جذب گردشگر برخوردارند. بر همین اساس، برای حمل و نقل و جابه جایی گردشگران نیاز به یک سیستم حمل و نقل هوایی بین المللی بود که در حال حاضر، ترکیش ایرالینز یکی از برترین خطوط هوایی برتر جهان است که با اقدامات خاص، هر روز بر تعداد خطوط و نیز ظرفیتهای آن بر اساس سیاست جذب توریست برای ترکیه و به عنوان مرکز ثقل و گرانی گاه حمل مسافر در منطقه افزوده میشود. در همین راستا و با بررسیهای کارشناسی در زمینه نیازهای توریست به ویژه توریست های منطقه، بر اساس سیاست های تشویقی واقعی و نیز استانداردسازی صنعت مد و پوشاک ترکیه با شاخصه ای جهانی، ترکیه در حال حاضر یکی از بزرگترین کشورهای تولید کننده منسوجات و پوشاک در جهان، پنجمین تامین کننده مهم در جهان و دومین تامین کننده بزرگ اتحادیه اروپا است. سریال های ترکیه نیز در راستای سیاست رسانه ای و فرهنگی ترکیه، نقش مهمی در ایجاد ظرفیت و تصویری مثبت از این کشور، باال بردن جایگاه و اعتبار این کشور و امکان و توان نفوذ این کشور و پیشبرد سیاست های توریسم، گسترش و بهبود منافع سیاسی، تجاری و راهبردی کشور در سطح فراملی دارند که باز در راستای دیپلماسی نقطه قوت است. الان فروش سریال های ترکیه در جهان و منطقه، به شدت افزایش یافته و در حال حاضر، دومین کشور صادر کننده سریال در جهان است. توضیح بیشتر مولفه های اصلی سریال ها و نقش مهم آنها در پیشبرد قدرت نرم ترکیه، در اینجا امکان پذیر نیست و جلسه و مجال دیگری را می طلبد.
از نظر بسیاری از کارشناسان حوزه ترکیه در جهان، ترکیه برای حفظ خود در جامعه بین الملل از هنر دیپلماسی چندجانبه، چند بعدی و چند وجهـی در سـطوح مختلف بـر اسـاس«دیپلماسـی نقطـه قـوت« خود بهره می گیرد. یعنی بـر منابع و ظرفیت های خاصی تکیه کرده که ترکیه واجد آنهاست و از آنها برای تعامل، توازن، کاتالیزور ماموریت های دیپلماتیک و کاری و شکل دادن ائتلاف حمایت و تشکیل نهادها بهره می گیرد.
متغیرهـای دیگـر تاثیرگـذار فرهنگـی و اجتماعی نیز در سیاسـت های ترکیـه تاثیرگـذار اسـت. در زمینـه نگـرش آنها بـه اسلام، مدرنیته و سیاسـت های جهـان تـرک و تاثیر آنها در پیشـبرد سیاسـت های ترکیه را چگونـه ارزیابـی می کنید؟
ایـن موضـوع نیـز با سیاسـت های جـذب توریسـت و قـدرت نـرم ترکیه در هـم تنیـده شـده اسـت. در هـر سـوالی کـه مطـرح می کنیـد بـه ناچار بـه این موضـوع اشـاره میکنـم که همـه سیاسـت ها به نوعی به شـکل سیسـتماتیک در راسـتای تقویـت و ظرفیـت سـازی بـرای دیگری اسـت. ترکیـه امـروزی بـر خلاف دو دهـه قبل (قبـل از اردوغان)، یک نـوع تعامل و همزیسـتی مثبـت و معنـادار بیـن سـنت و مدرنیتـه برقـرار کـرده اسـت. بـه بیـان بهتـر، در ترکیـه امـروزی، چالشـی بیـن سـنت و مدرنیتـه، دیگـر وجـود نـدارد بلکـه بـا یـک نـگاه خردمندانـه و گزینـش گـر و با توجـه بـه منافع ملی کشـور، بـه تعامـل سـازنده با غرب و بهـره مندی مناسـب از ظرفیتهـای علمی و پیشـرفت های آن از یـک سـو و گرایـش به شـرق و بهره منـدی از ظرفیت های آن از سـوی دیگـر روی آورده اسـت. هرچنـد موقعیـت ژئوپلتیـک ترکیـه در اروپـا قـرار می گیـرد امـا ایـن کشـور بخشـی از محیـط سیاسـی و فرهنگـی خاورمیانـه، قفقـاز، اروپا و بالکان اسـت. جـدا از ایـن مسـئله، ترکیـه کنونـی میـراث دار امپراطـوری عثمانـی، دارای حـوزه تمدنـی و فرهنگـی خـاص و گسـترده ای در افریقـا، قفقـاز، خاورمیانـه و بالـکان اسـت. در حقیقـت، ترکیـه جزئـی از سـاختار فرهنگـی، سیاسـی، جغرافیایـی، فرهنگـی و تمدنـی هیچکـدام نیسـت اما همـه آنها را بـه نوعی در بر میگیرد. بنابرایـن، ترکیـه کنونـی، بیـن ملیگرایـی ترکیه ناشـی از کمالیسـم و اسلام گرایـی، میـراث فرهنگـی و تاریخی گذشـته و بازتعریـف آنها، یک ارتباط بسـیار ظریـف و ترکیبـی ایجـاد کرده اسـت که ایـن امر، ظرفیت سـازی دیگـری برای گفتگـوی بیـن سـنت و مدرنیتـه و نیز همزیسـتی و تعامـل بین تمدنها و فرهنگهـا در جهان و تعریف جدیـدی از اسلام گرایـی و ملـی گرایی ترکـی ارائه میکنـد. ایـن موضوع باعث شـده اسـت کـه ترکیه یک نقـش معنـاداری در ظرفیت سـازی ها برای خود در سـطوح مختلف ایفا کند و هم جهان اسلام، هم جهـان تـرک، هم قسـمتی از جهان غـرب را به خود جلـب کنـد. بنابرایـن هویت امـروزی ترکیـه، هویت آشـتی گرایانـه خـاص تکثرگرا با فضایی مشـترک و مولفههـای گفتمانی از گفتمان اسلام گرایی، شـرق گرایـی، غـرب گرایـی و نیـز ملـی گرایـی ترکـی و تاثیرپذیـری همـه آنها از یکدیگر حـول محور ترکیه کنونی اسـت.
اقدامـات ترکیـه در حـوزه قـدرت نـرم و سیاسـتهای فرهنگـی چـه نقشـی دارنـد؟
همـان طـور کـه توضیـح دادم هویـت چنـد فرهنگـی و اتخـاذ یـک سیاسـت چندوجهـی، یکـی از مولفه هـای قـدرت نـرم ترکیـه کنونـی اسـت کـه هم بـه دنبـال تعامل سـازنده بـا تمامی کشـورها در غـرب و شـرق اسـت و هـم هیـچ محدودیتـی را بـر نمی تابـد. البتـه بیـن مولفه هـای ترکـی، اسلامی و غربـی هویـت ترکیـه، در مقاطعـی برخـی مولفه هـا، نقـش محوری تـری را ایفا کرده اند.
فیـق عناصـر مدرنیتـه و ارزش های سـنتی اسلامی و هویت ترکی و ارائـه هویتـی اعتدالـی از همه آنهـا از ترکیه، هویتی متشـکل از هویت اسلامی خاورمیانه ای، ترک اوراسـیایی و شـهروند اروپایی ساخته است کـه می توانـد تمامـی گروه ها و اقشـار گوناگـون جامعه از همـه قاره ها را بـا گرایشـات و عقایـد متفاوت به سـوی خـود جلب کنند. سیاسـت های توریسـتی ترکیه و سیاسـت های رسـانه ای آن نیز در این راسـتا ارزیابی میشـود کـه خـود یکـی از سیاسـت های مهـم ترکیـه امـروزی و آینده اسـت که در بالا بـدان اشـاره کردم.
بـه طور مختصر، سیاسـت های بیـن المللی ترکیـه در منطقه و بین الملـل چه نقشـی در راسـتای تقویـت سیاسـت های ترکیه
در تبدیـل ترکیـه بـه ترکیه امـروزی ایفا کرده اسـت؟
بـه طـور کلی عرض می کنـم یک پویایی شناسـی تغییـر و تحول میتوانـد یـک منطـق کنـش جمعـی را در حـوزه سیاسـت منطقـهای و بیـن المللـی هدایـت کنـد کـه مـن از آن بـه عنـوان «فضـای فرصـت و ظرفیـت» یـاد میکنـم. ترکیـه بعـد از اردوغـان از قـدرت نـرم، ظرفیت هـای ژئوپلتیـک، فرهنگـی، تمدنـی، بحران هـای منطقـه و مجموعه هـای نهـادی خویـش اسـتفاده کـرده و طیف گسـترده ای از فضـای عمومـی و ظرفیتهـا را بـرای کنشـگری در عرصـه تجـاری و بیـن المللـی ایفـا کـرده اسـت. البتـه ایـن بدیـن معنـا نیسـت کـه تنـش و چالـش و یـا خطایـی در این زمینـه نداشـته اند؛ برعکس وقتی مفاهیـم اصلـی سیاسـت خارجـی ترکیـه را عمیـق تـر مـورد بررسـی قـرار میدهیـم درک عمیـق تـری از کنشـگری های ترکیـه در منطقه و حـوزه بیـن الملـل بدسـت میآوریـم. بـا مثـال، توضیـح سیاسـت های ترکیه در حـوزه بیـن الملل قابل فهـم اسـت. سـال گذشـته، شـورای راهبـردی روابـط خارجی بـا بنده در زمینـه سیاسـت های ترکیـه در قـاره آفریقـا مصاحبـه کـرده اسـت کـه مختصـر بـدان اشـاره میکنـم. همه شـما میدانیـد روابـط ترکیه بـا کشـورهای شـمال آفریقـا، روابط تـازهای نیسـت. آنها جزئـی از حوزه تمدنی عثمانی محسـوب می شـوند. بـر اسـاس سیاسـتهای چند وجهـی که قبلا توضیح دادم حوزه هـای فرهنگـی – تمدنـی عثمانـی یکـی از حوزههای نفوذ ترکیه، ظرفیت سـازی و کشـف مسـیرهای اقتصـادی جدید و جذب توریسـم اسـت. ترکیـه از ابزارهای هوشـمند قـدرت نـرم خـود بـر سـه محـور اقتصـادی، گسـترش مأموریت دیپلماتیـک و کمکهای بشردوسـتانه و ایجـاد زبـان مشـترک و یـک گفتمـان جدیـد مرتبـط با تحـوالت نظـام جهانـی و منطقـه ای در آفریقـا بـه دنبـال تقویـت دموکراتیـک روابـط خارجـی خـود با کل ایـن قاره اسـت. بنابرایـن در این راسـتا، از پیشـینه فرهنگـی، تمدنی و زبانـی و از مولفه هـای اسلامی بـرای دسـت یابـی بـه اهـداف خـود در حوزه هـای رقابتی در آفریقا بهـره می گیرد. ترکیـه از سـال ،۲۰۰۹ بـرای گسـترش سـفارت های خـود در آفریقـا بـا هـدف افزایش آنهـا به حدود ۵۰ سـفارت اقـدام کـرده اسـت. ایـن کشـور ۱۹ وابسـته نظامـی در قاره آفریقـا دارد و نهادهـای متعـدد فرهنگــی ترکیــه در ۵۰ کشــور آفـریقــایی، زبـان اسـتانبــولی را آمـــوزش می دهنـد.
ترکیـه ۶۱ مقصـد پـروازی در آفریقـا دارد کـه ایـن امـر، فرهنگـی، اجتماعی و هنـری نقـش متعددی در جذب توریسـت، پیشـبرد روابـط اقتصادی و گسـترش روابط در سـایر عرصه هـا را دارنـد. بنابراین ترکیش ایرالینـز، تنهـا یـک مؤسسـه یـا شـرکت هواپیمایـی درآفریقا نیسـت، بلکـه ابـزاری جهت پیشـبرد راهبـرد راهبـردی ترکیه بـرای نفـوذ و گسـترش ارتبـاط با کشـورهای آفریقایی اسـت. نقـش ترکیـه در تشـکیل سـازمان همـکاری کشـورهای تـرک زبـان، تشـکیل کریـدور امـن بـرای انتقـال غلات اوکرایـن بـه بازارهـای جهـان، اتخـاذ راهبـرد رو بـه جلـو در شـمال عـراق، آسـیای مرکـزی و قفقـاز، سیاسـت چرخشـی و منعطـف در تنـش زدایـی بـا همـه کشـورها در راسـتای سیاسـت منافـع محـوری، پیشـبرد سیاسـتهای جـاه طلبانـه انـرژی در تبدیـل شـدن بـه هـاب انتقـال انـرژی در دنیـا، سیاسـت آزادسـازی اقتصـادی، دیپلماسـی فرهنگـی چنـد جانبـه، سیاسـت آموزشـی بـا محوریـت بورسـیه و مدیریـت سـازنده و موثـر آن، نقـش آژانـس همـکاری و هماهنگـی ترکیـه، سـازمان هماهنگ کننده دیپلماسـی عمومی، موسسـه یونـس امـره، خبرگزاری آناتولی و سیاسـت های رسـانه ای باز و متعـدد آن، شـرکت هواپیمایـی ترکیـش ایرالینز، سـریالها و نیـز سـرمایه گذاری های کلان ترک هـای خـارج از کشـور در ترکیـه و جـذب آنهـا از طریـق سیاسـت های واقعـی حمایـت از سـرمایهگ ذاری خارجـی، اتخاذ سیاسـت بیطرفـی در جنگ های منطقـه و بهـره منـدی از فضـای بحـران بـرای صـادرات بیشـتر بـه هر دو طـرف جنـگ و بحران )جنـگ ایـران و عـراق) و پیشـبرد سیاسـت های توسـعه مثـل سـد سـازی ناشـی از بهـره منـدی از فضـای درگیـری کشـورها در جنـگ و بحـران مثـل عـراق و ایـران، جنـگ علیـه عـراق، حملـه داعـش بـه سـوریه و عـراق و سیاسـتهای مهاجرتـی یـک فرهنـگ پویـای جدیـدی از سیاسـت را تشـکیل داده کـه میتوانـد از توانایـی ژئوپولتیـک، فرهنگـی، تمدنـی، تاریخـی، زبانـی، دینـی و هویتـی خـود در مقیـاس نسـبتا گسـترده ای اسـتفاده نمایـد. حـوزه سیاسـت خارجی ترکیـه، حوزه بسـیار مهمـی اسـت کـه بایسـتی در فرصت هـای دیگـری و به طـور متفاوت مـورد بحث و بررسـی قرار گیرد.
سخن پایانی
ر نهایـت عـرض کنـم که یـک رابطه مثبت و مسـتقیم بیـن دو متغیر (مثل سـریالهای ترکیه و توریسـم)، یـک متغیـر را تولیـد میکنـد و متغیر دیگـری مثل ترکیـش ایرالینز را باعث میشـود. یعنـی امـکان نتیجه گیـری دربـاره نحـوه ارتبـاط دو متغیـر بـا یکدیگـر یـا متغیرهـای بیشـتر را می دهـد و رابطـه بیـن دو متغیـر تلویحـا بیانگـر ایـن اسـت کـه دلایل به طـور تصادفـی توزیع نشـده اند؛ بلکـه بیانگـر حضـور الگوی مشـخص و فرهنـگ اسـتراتژیک خاصی هسـتند که باعث شـده انـد ترکیـه، ترکیه شـود. این چارچـوب مهمی اسـت که بایسـتی در تحلیل های واقـع بینانه از ترکیـه اسـتفاده کـرد. نکتـه دوم بایسـتی تحلیل هـا بـر اسـاس واقعیتهـای ترکیـه و مؤلفه های فرهنگـی، سیاسـی و اقتصـادی ترکیـه باشـد نـه بـر اسـاس انتظـارات مـا و یـا سـایر کشـورها و بایدهـای دیگـر کشـورها از ترکیـه. مثـل این که ایران شناسـان ترکیـه، سیاسـت های منطقه ای جمهـوری اسلامی ایـران را بر اسـاس عناصـر و مفاهیم اساسـی گفتمان سیاسـت خارجی ترکیه ً و بایدهـای آن، تفسـیر کننـد کـه قطعـا هدایتگر و موثر نخواهد بـود. چیزی که متاسـفانه الان در ترکیه و در کشـورمان شـاهد آن هسـتیم.
